Nhà xuất bản Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh xin trân trọng giới thiệu cùng Quý độc giả bộ sách “Bồ Tát cố sự” của tác giả Huỳnh Thanh Bình. Tập sách là những bài viết nghiên cứu về nguồn gốc và hình tượng của vị Bồ Tát trong Phật Giáo.
Khởi đi là những bài viết riêng biệt về các vị Bồ Tát đăng trên Nguyệt san Giác Ngộ, chính trong thời gian này với sự yêu cầu của tòa soạn báo, tác giả đã tích lũy được những dữ liệu về nguồn gốc, tín niệm, hình tướng và công năng… về chư Bồ Tát phổ biến lẫn các vị Bồ Tát ít phổ biến hơn trong Phật giáo Việt Nam. Đó là cơ sở xuất phát để hình thành bộ sách “Bồ Tát cố sự” này.
Bộ sách gồm 2 tựa: “Bồ Tát cố sự: Hạnh nguyện từ bi của Bồ Tát Quán Thế Âm” và “Bồ Tát cố sự: Sứ giả của lòng từ mẫn”. Bộ sách này được chia làm 2 quyển: Quyển thứ nhất “Bồ Tát cố sự: Hạnh nguyện từ bi của Bồ Tát Quán Thế Âm” gồm hai nội dung chính yếu: một là phần tổng quan về Bồ Tát và Bồ Tát đạo; hai là Bồ Tát Quán Thế Âm và những hóa thân của vị Bồ Tát này; Quyển thứ hai “Bồ Tát cố sự: Sứ giả của lòng từ mẫn” là khảo cứu về các vị Đại Bồ Tát được thờ phụng rộng rãi ở các tự viện và những vị Bồ Tát có phần ít phổ biến hơn.
Như chúng ta biết, Bồ Tát về cơ bản có hai nhiệm vụ lớn: thượng cầu Bồ đề và hạ hóa chúng sinh – tức tự lợi và lợi tha. Do vậy, một vị Bồ Tát khi phát tâm vô thượng Bồ đề thì ắt phải cầu tâm Bồ đề vô thượng và phát nguyện lời thề cứu độ tất cả chúng sinh, giúp họ viên mãn thành Phật. Về nội dung căn bản của tâm vô thượng Bồ đề chính là bốn lời thề lớn: Thề nguyện cứu độ tất cả chúng sinh; Thề nguyện đoạn trừ tất cả phiền não; Thề nguyện học pháp môn vô lượng; Thề nguyện thành Phật đạo vô thượng;
Chính vì các nội dung thề nguyện trên, đặc biệt là “thề nguyện cứu độ tất cả chúng sinh” nên Bồ Tát trở thành đối tượng sùng tín của đông đảo Phật tử, nhất là Phật tử thuộc Phật giáo Kim Cương thừa và Phật giáo Đại thừa.
Trong thực tế, vì Bồ Tát có một số lượng đông đảo, mỗi mỗi lại có nguồn gốc, tín niệm, công năng, hình tướng, chân ngôn, cùng các trì vật đặc biệt phong phú. Ở bộ sách này, mục đích chính yếu là cung cấp cho bạn đọc những thông tin cơ bản về chư vị Bồ Tát mà chúng ta thường bắt gặp, từ các hình tượng được tôn trí nơi các tự viện đến hình tượng được mô tả trong kinh văn Phật giáo.
Lễ Vu Lan báo hiếu là một đại lễ luôn được tổ chức một cách long trọng và được đông đảo Phật tử tham dự. Nguồn gốc của đại lễ này bắt nguồn từ một Phật thoại kể về việc Mục Kiền Liên thỉnh cầu đức Phật về cách cứu mẹ thoát khỏi kiếp ngạ quỉ ở dưới địa ngục. Trong tháng của Lễ Vu Lan 2026, đọc Bồ Tát cố sự, xem “Công năng diệu dụng của Bồ Tát Địa Tạng” trong “Bồ Tát cố sự – Sứ giả của lòng từ mẫn” (trang 97-127):
Bồ tát Chuẩn đề
Bồ Tát Phổ Hiền
Bồ Tát Văn Thù , Nhật bản
Bồ Tát Quán Thế âm , Nhật bản Thế kỉ 17-18
Quyển 7 của bộ “Tam Giáo Sưu Thần Đại Toàn” lại cho rằng kiếp trước của Địa Tạng là Mục Kiền Liên: Ở thành Vương Xá có một người tên là Phó La Bốc, pháp danh là Mục Kiền Liên, đã từng đến học Như Lai, cứu mẫu thân thoát khỏi bầy quỷ đói, lập lễ Vu Lan, khi chết được làm Địa Tạng Vương.
Câu chuyện cứu độ người thân thoát khỏi cảnh địa ngục trong kinh văn nhà Phật có một số dị bản khác nhau và tuồng như có liên quan đến nhau. Chẳng hạn:
Trong Kinh Địa Tạng, Đức Phật nói rằng trong thời đại xa xưa, Địa Tạng là một trinh nữ thuộc đẳng cấp Bà La Môn với tên gọi của Thánh Nữ . Người trinh nữ này lo lắng đến mức hỗn loạn vì cái chết của mẹ cô – người thường xuyên phỉ báng Tam Bảo. Để cứu mẹ mình khỏi sự tra tấn dã man nơi địa ngục, cô bán bất cứ gì mình có và sử dụng tiền để mua lễ vật cúng dường hàng ngày cho đức Phật trong kiếp đời của mình, là Giác Hoa Định Tự Tại Như Lai. Cô cầu nguyện nhiệt thành để mẹ cô được miễn những hình phạt chốn địa ngục và khẩn khoản cầu xin sự giúp đỡ của Đức Phật.
Khi cô cầu xin được sự giúp đỡ, cô nghe thấy Đức Phật bảo cô trở về nhà, ngồi xuống, và tụng niệm danh hiệu của ngài nếu cô muốn biết mẹ mình đang ở đâu. Cô đã làm như được bảo và thần thức mình được chuyển đến Địa ngục, nơi cô đã gặp một người lính gác thông báo cho cô biết rằng nhờ lòng cầu nguyện nhiệt thành và các lễ vật cúng dường ngoan đạo, mẹ cô đã tích lũy được nhiều công đức và đã đi lên cõi trời. Thánh Nữ nhẹ nhõm và rất hạnh phúc, nhưng cảnh khổ đau mà cô đã nhìn thấy trong Địa ngục đã làm cô thương cảm. Cô đã thề nguyện sẽ làm hết sức mình để giải thoát chúng sinh khỏi những khổ đau của họ trong kiếp sau.
Trong quá khứ, Địa Tạng Bồ Tát từng là một cô gái tên gọi là “Quang Mục”. Vì muốn cứu độ cho người mẹ đã chết, đang phải chịu khổ ở trong Địa Ngục Đạo, cô một lòng niệm Phật, cung kính cúng dường, lấy sức mạnh của lòng hiếu thảo, cứu được cha mẹ thoát khỏi nỗi khổ ở địa ngục. Cô cũng phát ra thệ nguyện ở trước tượng của Thanh Tịnh Liên Hoa Mục Như Lai rằng: muốn cứu độ cho tất cả những chúng sinh đang chịu khổ, cho đến sau khi họ thành Phật thì tự mình mới thành Phật.
Theo “Bồ Tát cố sự: Hạnh nguyện từ bi của Bồ Tát Quán Thế Âm” thì khởi đi từ Ấn Độ, tín niệm về Bồ Tát càng ngày càng phát triển rộng rãi và trở thành một tập thành đặc biệt phong phú và đa dạng ở ở từng tọa độ địa lý khác nhau của các quốc gia Phật giáo, không kể đến tông phái. Từ đó tạo nên một danh mục Bồ Tát mà tín niệm, hình tướng cùng các hình thức thực hành nghi lễ đặc dị và phong phú khôn cùng.
Tác giả:
Tốt nghiệp Cử nhân Xã hội học, Đại học Tôn Đức Thắng, năm 2007; Tốt nghiệp Cử nhân Tiếng Anh, Đại học Tôn Đức Thắng, năm 2012; Tốt nghiệp Thạc sĩ Văn hóa học, Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia TP. HCM, năm 2019.
Các tác phẩm đã xuất bản: Tranh kiếng Nam Bộ (2013); Biểu tượng thần thoại về chư thiên và linh vật Phật giáo (2018, Tái bản 2024); Tranh tường Khmer Nam Bộ (2020); Quy pháp đồ tượng Hindu và Phật giáo Ấn Độ (2021); Tranh dân gian Nam Bộ (2024), Tranh kiếng Nam Bộ – Nghệ phẩm của mọi nhà (2025)…